Fanari i Vjetër

Në fund të fshatit, aty ku toka mbaronte dhe fillonte deti, jetonte një vajzë e vogël që quhej Vera.

Çdo mbrëmje, kur nëna e saj ndizte llambën e kuzhinës, Vera dilte te dritarja dhe numëronte dritat e fshatit. Njëzet e tetë shtëpi, njëzet e tetë drita.

Por drita që i pëlqente më shumë nuk ishte asnjëra prej tyre. Ishte një dritë e verdhë që vinte nga shkëmbi mbi det, që ndizej e fikej ngadalë, si një zemër që rrihte.

Ajo ishte drita e fanarit. Dhe fanarin e mbante ndezur gjyshi i saj.

Gjyshi i Verës quhej Xhemal dhe kishte duar të mëdha si rrema.

Çdo mbrëmje, para se të errësohej, ai hipte nëntëdhjetë e shtatë shkallë deri në majë të fanarit. Vera i kishte numëruar një nga një, duke i mbajtur pas.

"Pse duhet ta ndezësh çdo natë, gjysh?" e pyeti një herë. "Edhe kur s'ka barka në det?"

Xhemali qeshi ngadalë. "Sepse nuk e di kurrë kush është atje jashtë, Verë. Drita nuk ndizet për ata që i sheh. Ndizet për ata që s'i sheh dot."

Një dimër, gjunjët e gjyshit u bënë të rëndë si gurë.

Ai u ul në fund të shkallëve dhe i shikoi ato gjatë, ashtu si shikon dikush një mik që s'do ta takojë më. Pastaj tha me zë të ulët: "Nuk hipi dot më."

Atë natë, për herë të parë në gjashtëdhjetë vjet, fanari nuk u ndez.

Vera qëndroi te dritarja deri vonë, duke pritur dritën e verdhë. Ajo nuk erdhi. Dhe deti dukej më i madh se kurrë.

Të nesërmen, burrat e fshatit u mblodhën para dyqanit.

"Fanari ka mbaruar punë," tha njëri. "Barkat sot kanë makina që u tregojnë rrugën. Kush e shikon më atë dritë?"

"Është vetëm shkëmb dhe vajguri kushton," tha një tjetër.

Vera dëgjonte pas derës me zemrën e mbledhur. Ajo nuk dinte fjalë të mëdha për t'u përgjigjur. Por dinte një gjë: gjyshi nuk kishte ndezur kurrë asgjë kot.

Atë mbrëmje, Vera mori çelësin e vjetër nga gozhda pas derës dhe doli pa i thënë askujt.

Rruga deri te shkëmbi ishte e gjatë dhe era i futej nën xhaketë. Nëntëdhjetë e shtatë shkallë. Ajo i numëroi të gjitha, dhe në të pesëdhjetën iu duk se s'do t'ia dilte.

Në majë, llamba e madhe e priti e ftohtë dhe e heshtur. Vera bëri ashtu siç e kishte parë gjyshin: pastroi xhamin, ngriti fitilin, ndezi shkrepësen.

Drita e verdhë u hap mbi det si një psherëtimë. Vera qeshi vetëm, lart mbi ujë, dhe u ndje më e madhe se vetja.

Ajo shkoi çdo natë. Nuk ia tha askujt, as gjyshit.

Në fshat filluan të pëshpërisnin se fanari ndizej vetë, se ndoshta ishte shpirti i ndonjë detari të vjetër.

Por një mbrëmje, kur Vera ngriti bidonin, e ndjeu të lehtë. Vajguri kishte mbaruar.

Ajo u ul në shkallën e fundit dhe qau për herë të parë prej muajsh. Kishte mbajtur një dritë ndezur krejt vetëm, dhe tani nuk kishte më çfarë të digjte.

Stuhia erdhi tri netë më vonë, pa paralajmërim.

Era i shkuli tjegullat nga çatitë dhe deti u ngrit i zi deri te shkëmbinjtë. Në fshat u fikën dritat një nga një.

Dhe atëherë dikush bërtiti nga porti: "Barka e Selimit s'është kthyer!"

Vera ishte te dritarja. Ajo pa nënat që dilnin me feneret në duar, pa detin që gëlltiste gjithçka, dhe kuptoi se feneret e vogla nuk shiheshin dot nga larg.

Ajo vrapoi te shtëpia e gjyshit dhe e gjeti ulur në errësirë.

"Gjysh," tha me frymë të prerë, "fanari s'ka vajguri."

Xhemali nuk pyeti si e dinte ajo. Ai u ngrit ngadalë, hapi sëndukun nën shtrat dhe nxori një bidon të vogël, të mbajtur për dyzet vjet për një natë si kjo.

"Merre," i tha. "Unë s'hipi dot. Por ti i di shkallët tani, apo jo?"

Vera pohoi me kokë. Dhe iku në stuhi me bidonin në duar.

Nëntëdhjetë e shtatë shkallë, në errësirë, me erën që godiste xhamat.

Duart i dridheshin aq shumë sa shkrepësja u fik tri herë. Në të katërtën, fitili kapi flakën.

Drita e verdhë doli mbi det, e vogël përballë stuhisë, kokëfortë si një fjalë e dhënë.

Larg, shumë larg, në një barkë që merrte ujë, Selimi ngriti kokën dhe pa një pikë të verdhë që ndizej e fikej ngadalë. Ai e ktheu timonin nga ajo.

Në agim, barka hyri në port. Selimi zbriti, u gjunjëzua në rërë dhe nuk foli për një kohë të gjatë.

Të nesërmen, i gjithë fshati ishte te shkëmbi.

Burrat që kishin thënë "nuk i duhet askujt" mbanin bidonë vajguri në duar dhe nuk shikonin njeri në sy.

Vera qëndronte lart, te dritarja e fanarit, e vogël dhe e lodhur. Poshtë, gjyshi i saj e shikonte me kokën ngritur.

"E mbajte ndezur," i tha, kur ajo zbriti. "Edhe kur askush s'të pa."

"Ti më the që drita nuk ndizet për ata që i sheh," u përgjigj Vera.

Sot fanari ndizet çdo mbrëmje. Dhe në fshat thonë se atë e ndez një vajzë që dikur numëronte dritat nga dritarja — dhe që një natë vendosi të bëhej vetë njëra prej tyre.